Xương Lăng là nơi chôn cất vua Thiệu Trị, vị vua thích làm thơ của triều Nguyễn với chùm thơ "Thần kinh nhị thập cảnh" nổi tiếng.
Lăng vua Thiệu Trị nằm dựa lưng vào núi Thuận Đạo ở làng Cư Chánh, phường Thủy Xuân. Khuôn viên lăng được trồng nhiều thông, trước lăng có đồng lúa, hồ sen.
Sinh thời, vua Thiệu Trị chưa xây cất sơn lăng cho mình vì không muốn binh dân hao tổn quá nhiều sức lực và của cải. Trước lúc băng hà, vua cha dặn vua Tự Đức chọn chỗ bãi cao, chân núi để xây lăng. Lăng không nên làm nhiều đền đài, hao phí đến tài lực của binh dân. Vâng mệnh cha, vua Tự Đức đã sai các quan địa lý đi chọn đất xây lăng và mảnh đất tốt ở chân núi thuộc làng Cư Chánh ngày nay được chọn.
Vua Thiệu Trị tên húy Nguyễn Phúc Miên Tông là con trưởng vua Minh Mạng (1807-1847), tại vị 7 năm từ 1841 đến khi mất. Vua Thiệu Trị được tiếng là thương dân, thích làm thơ. Ông sáng tác chùm thơ "Thần kinh nhị thập cảnh", ca ngợi 20 thắng cảnh của kinh đô Huế gồm 7 thắng cảnh tự nhiên và 13 thắng cảnh nhân tạo hoặc là sự kết hợp giữa nhân tạo với tự nhiên.
Sau khi vua Thiệu Trị qua đời, vua Tự Đức lên ngôi đã cho gấp rút xây dựng Xương Lăng để chôn cất vua cha. Các công trình chủ yếu hoàn thành chỉ sau ba tháng thi công. Tổng thể kiến trúc của lăng Thiệu Trị là sự kết hợp và chọn lọc từ mô thức kiến trúc lăng vua Gia Long và lăng vua Minh Mạng. Lăng gồm hai khu vực lăng và tẩm.
Điện Biểu Đức nằm phía bên phải lăng là nơi đặt án thờ của vua Thiệu Trị và hoàng hậu Từ Dũ đã được trùng tu. Công trình này từng bị xuống cấp, được Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế tu bổ từ năm 2006 đến 2010, nằm trong gói tu bổ bảo tồn lăng vua Thiệu Trị với tổng kinh phí 106 tỷ đồng.
Hồng Trạch Môn (màu vàng) được xây dựng như một dạng vọng lâu, giống Hiển Đức Môn ở lăng vua Minh Mạng và Khiêm Cung Môn ở lăng vua Tự Đức. Đây là cửa chính dẫn vào điện Biểu Đức.
Hệ thống rồng trước sân điện Biểu Đức được làm bằng đá thanh, khắc tinh xảo.
Mái điện Biểu Đức được lợp bằng ngói hoàng lưu ly, hệ thống hoa văn trên mái được đắp nổi tinh xảo hình hồ lô, rồng. Trên mái điện, hệ thống cột chống sét được lặp đặt để phòng lúc giông sét.
Mái điện Biểu Đức được lợp bằng ngói hoàng lưu ly, hệ thống hoa văn trên mái được đắp nổi tinh xảo hình hồ lô, rồng. Trên mái điện, hệ thống cột chống sét được lặp đặt để phòng lúc giông sét.
Mái điện Biểu Đức được lợp bằng ngói hoàng lưu ly, hệ thống hoa văn trên mái được đắp nổi tinh xảo hình hồ lô, rồng. Trên mái điện, hệ thống cột chống sét được lặp đặt để phòng lúc giông sét.
Nội điện Biểu Đức được sơn son thếp vàng, chạm nổi các hoa văn họa tiết. Chính giữa là điện đặt án thờ cúng bài vị của vua Thiệu Trị và hoàng hậu Từ Dũ. Trong chính điện, hơn 450 ô chữ chạm khắc các bài thơ có giá trị về văn học và giáo dục, có nhiều bài thơ do chính vua Thiệu Trị sáng tác.
Bức hoành phi được treo trong gian giữa của điện Biểu Đức cùng các ô hục khắc các bài thơ. Trong chính điện còn treo các đèn lồng gỗ khắc hình rồng, phượng.
Bức hoành phi được treo trong gian giữa của điện Biểu Đức cùng các ô hục khắc các bài thơ. Trong chính điện còn treo các đèn lồng gỗ khắc hình rồng, phượng.
Bức hoành phi được treo trong gian giữa của điện Biểu Đức cùng các ô hục khắc các bài thơ. Trong chính điện còn treo các đèn lồng gỗ khắc hình rồng, phượng.
Bi đình cùng lầu Đức Hinh án ngữ phía trước mộ phần của vua Thiệu Trị đang được Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế trùng tu. Các đơn vị thi công đang trong quá trình hoàn thiện công trình.
Hệ thống mái ngói, hoa văn trên bi đình đã hoàn thiện. Các hoa văn trên mái ngói bi đình như hình rồng, hồ lô được đắp nổi tinh xảo.
Bi đình đặt tấm bia "thánh đức thần công" bằng đá thanh. Trên bia khắc hơn 2.500 chữ do vua Tự Đức viết để ca ngợi công đức của vua Thiệu Trị lúc trị vì.
Mộ phần vua Thiệu Trị hình tròn, xung quanh có bửu thành hình tròn xây dựng bằng gạch vồ, có hồ Ngưng Thúy hình bán nguyệt bao bọc ở phía trước. Bên trên hồ có cầu Đông Hòa (phải), Chánh Trung (giữa) và Tây Định (trái), dẫn đến bậc tam cấp vào bửu thành, nơi đặt thi hài nhà vua.
Nhìn tổng thể kiến trúc, lăng vua Thiệu Trị là sự kết hợp và chọn lọc từ mô thức kiến trúc của lăng vua Gia Long và lăng vua Minh Mạng. Xương Lăng giống với Thiên Thọ Lăng đều không có la thành, khu vực lăng mộ và tẩm điện biệt lập, song song với nhau.
Cảnh quan lăng vua Thiệu Trị nhìn từ trên cao. Video: Võ Thạnh
