Không chỉ mang hương vị dẻo thơm, ngọt bùi đặc trưng của núi rừng, khoai sọ Mán Sơn La còn được ví như món quà quê tốt cho sức khỏe, chứa nhiều dưỡng chất quý hiếm.
Khoai sọ là loại củ quen thuộc, có mặt ở khắp mọi vùng quê Việt Nam. Tuy nhiên, trong vô vàn giống khoai ấy, khoai sọ Mán ở Sơn La vẫn được xem là “đệ nhất khoai sọ” nhờ hương vị thơm ngon đặc biệt, dẻo ngọt hiếm nơi nào sánh kịp.
Cứ vào độ tháng 10, tháng 11 hằng năm, khi tiết trời Sơn La se lạnh, người dân địa phương và du khách lại háo hức chờ đến mùa thu hoạch khoai sọ Mán. Dù giống khoai này được trồng ở nhiều nơi như Phú Thọ, Lai Châu nhưng chỉ ở Sơn La, giữa những triền dốc thoai thoải và khí hậu mát lạnh quanh năm, khoai mới đạt đến độ thơm, dẻo và bùi đặc trưng.
Tên gọi “khoai sọ Mán” bắt nguồn từ nơi trồng truyền thống của giống khoai này, những bản làng của người Dao (trước đây thường gọi là người Mán) ở các xã Tân Yên, Chiềng Chung. Ban đầu, khoai sọ Mán chỉ là món ăn dân dã trong bữa cơm thường ngày của người vùng cao. Dần dần, nhờ hương vị ngọt lịm, dẻo thơm lạ miệng, món khoai ấy trở thành đặc sản trứ danh được nhiều người săn tìm mỗi khi đến nơi này.
Khoai sọ Mán nhìn bề ngoài không giống khoai sọ thông thường, cũng không hẳn là khoai môn. Mỗi củ có thể nặng tới gần một kg, ruột vàng như nghệ, thớ mịn và không bị sượng. Một thân khoai thường chia thành 5–7 nhánh nhỏ như củ gừng hay củ riềng, tạo nên hình dáng khá độc đáo.
Người Sơn La thường trồng khoai sọ Mán vào khoảng tháng 1 hằng năm, trên các vùng đất dốc nhiều đá. Theo kinh nghiệm của bà con, vùng nào càng dốc, khoai trồng ở đó càng ngon. Đất càng khô, thoát nước tốt thì củ càng dẻo và bở. Khi cây khoai ngả vàng, lá ngoài cùng rụng dần, chỉ còn vài lá non xanh biếc là lúc vào vụ thu hoạch, thường rơi vào tháng 10, tháng 11.
Trồng khoai sọ Mán không cần kỹ thuật cầu kỳ: chỉ đào hố nhỏ, bón chút phân chuồng trộn tro bếp rồi đặt củ xuống lấp đất. Nhưng để có được những củ khoai ngon, người dân phải kiên nhẫn chờ từ hai đến ba năm. Củ khoai lâu năm có khi mọc dài đến cả mét, thịt chắc, bùi và ngọt hơn hẳn.
Khi được hấp chín, khoai sọ Mán tỏa mùi thơm ngào ngạt, ruột khoai vàng ươm, cắn vào mềm mịn, dẻo quánh và ngọt bùi lan tỏa khắp đầu lưỡi. Cái cảm giác dính dính nơi răng, quyện với vị béo tự nhiên khiến ai từng thưởng thức đều mê mẩn.
Hiện nay, khoai sọ Mán được bán nhiều trên chợ mạng mỗi khi đến mua với giá khoảng 50.000-70.000 đồng/kg. Khoai sọ Mán hầm xương là món ăn được ưa chuộng nhất. Khoai được xào qua với mắm, muối, mì chính cho ngấm gia vị rồi cho vào hầm cùng xương cho đến khi mềm. Khi chín, rắc thêm rau thơm, thì là, mùi tàu, hành lá, bát khoai vàng óng, thơm ngậy khiến ai cũng khó cưỡng. Miếng khoai bở tơi, ngọt bùi hòa cùng vị béo ngọt của nước xương vô cùng hấp dẫn.
Cũng như các giống khoai sọ thường, khoai sọ Mán có nhiều tác dụng với sức khỏe. Khoai sọ chứa một lượng kali khá lớn giúp kiểm soát huyết áp, hạn chế nguy cơ bị cao huyết áp. Hàm lượng vitamin C và B6 giúp cơ thể tăng đề kháng, chống lão hóa. Khoai sọ có chứa hơn 17 loại acid amin cần thiết cho cơ thể, chứa omega-3 và 6 rất tốt với tim mạch.
Trong 100gr khoai sọ có 1,5gr chất xơ, đáp ứng được 27% lượng chất xơ cơ thể cần mỗi ngày. Chất này giúp làm giảm nguy cơ mắc bệnh ung thư ruột, đại tràng, thải độc và làm giảm lượng cholesterol xấu trong cơ thể.
Lợi ích cho sức khỏe khi ăn khoai sọ
Giúp nhuận tràng, chống táo bón
Theo nghiên cứu thì 100g khoai sọ cung cấp 11% nhu cầu chất xơ của cơ thể hằng ngày. Đây được coi là lượng chất xơ dồi dào có ở trong loại củ này. Đồng thời trong khoai sọ còn có carbohydrate phức hợp có tác dụng làm chậm quá trình tiêu hóa, làm việc đi ngoài trở nên dễ dàng hơn phòng tránh hiện tượng táo bón xảy ra.
Tốt cho tim mạch
Khoai sọ có chứa nhiều khoáng chất như kali, kẽm, đồng, sắt, mangan và magie tốt cho sức khỏe. Kali là thành phần quan trọng của tế bào và chất dịch của cơ thể, góp phần điều hòa nhịp tim. Đối với người có huyết áp cao, kali còn có tác dụng ổn định và làm giảm huyết áp; Trong khoai sọ còn chứa hơn 17 loại acid amin rất cần thiết cho cơ thể và chứa omega-3 và 6 rất tốt với tim mạch, góp phần ngăn ngừa ung thư cũng như phòng tránh bệnh tật nói chung.
Chống lão hóa da
Trong khoai sọ vitamin E, vitamin A là hai loại vitamin có khả năng chống lại sự lão hóa. Nếu bổ sung loại củ này bạn sẽ giảm thiểu và làm mờ được các nếp nhăn, vết thâm. Đồng thời những tế bào bị hư hại cũng sẽ được làm trẻ hóa. Do đó, để có một làn da sáng khỏe thì chị em đừng bỏ qua loại củ này nhé.
Hỗ trợ giảm cân
100g khoai sọ có thể cung cấp cho cơ thể khoảng 112 calo, trong khi khoai tây chỉ nạp vào 87 calo. Do đó, loại khoai này mang đến năng lượng dồi dào giúp bạn thực hiện các hoạt động sống.
Ngoài ra, lượng Carbohydrate phức hợp trong khoai sọ còn có tác dụng làm chậm tiêu hóa giúp no lâu, đồng thời giảm cảm giác thèm ăn. Đặc biệt, chúng còn ít chất béo và giàu protein nên rất phù hợp với những người đang có mong muốn giảm cân.
Hỗ trợ trị viêm thận
Không chỉ giàu chất xơ, trong khoai sọ còn chứa cả vitamin và phốt pho tạo điều kiện tốt chữa những người bị viêm thận nên có thể dùng khoai sọ trong thực đơn hàng ngày như nấu với rau muống, canh thịt… nhưng nêm gia vị nhạt hơn so với những người bình thường.
Ngoài ra, bạn cũng có thể sử dụng khoai sọ nấu với gạo thành cháo, có thể cho thêm một chút đường sẽ có tác dụng phòng cũng như hỗ trợ điều trị bệnh viêm thận mãn tính.
Bảo vệ răng
Khoai sọ giàu chất dinh dưỡng, thường xuyên ăn khoai sọ có thể bảo vệ răng. Nguyên tố Flour trong khoai sọ giúp bảo vệ và tái tạo men răng, ngăn ngừa sâu răng gây hại cho sức khỏe răng miệng.
Giúp tiêu sưng, ngăn ngừa khối u
Khoai sọ chứa loại protein có tính nhầy, sau khi cơ thể hấp thụ có thể sản sinh globulin miễn dịch, làm tăng sức đề kháng của cơ thể. Nếu ăn thường xuyên sẽ có tác dụng phòng tránh nhiều bệnh nguy hiểm, giúp sống thọ.
Khoai sọ là thực phẩm tính kiềm, có thể trung hòa tính axit trong cơ thể, cân bằng axit – kiềm, nhờ đó ức chế sự phát triển của các tế bào ung thư, khối u.
Những lưu ý khi ăn khoai sọ
Để tránh những tác dụng không mong muốn, bạn cần lưu ý một số điểm sau:
- Loại bỏ phần hỏng hoặc mọc mầm: Khi chế biến, nên bỏ đi những củ khoai bị dập, thối hoặc mọc mầm vì chúng có thể sinh ra độc tố gây ngộ độc.
- Không gọt vỏ quá dày: Lớp vỏ khoai sọ chứa nhiều protein và dưỡng chất. Gọt quá dày sẽ làm mất đi lượng dinh dưỡng đáng kể.
- Đeo găng tay khi gọt khoai: Trong khoai sọ có chứa chất calci oxalat dễ gây ngứa hoặc kích ứng da. Vì vậy, những người có da nhạy cảm nên đeo găng tay khi gọt hoặc rửa khoai.
- Ngâm và nấu chín kỹ: Trước khi nấu, nên ngâm khoai trong nước muối loãng, sau đó nấu chín kỹ để giảm lượng calci oxalat, giúp món ăn dễ tiêu hóa hơn và không gây ngứa rát miệng.
- Không dùng cho người mắc bệnh dị ứng: Những người bị mề đay, chàm, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng nên hạn chế ăn khoai sọ, vì loại củ này có thể làm nặng thêm các triệu chứng.
- Người bị nhiều đờm nên kiêng: Khoai sọ có thể làm tăng tiết đờm trong cơ thể, khiến tình trạng ho hoặc tắc nghẽn hô hấp trở nên khó chịu hơn.
- Không phù hợp với trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa của trẻ em còn yếu, trong khi khoai sọ có nhiều tinh bột khó tiêu. Vì vậy, chỉ nên cho trẻ ăn lượng nhỏ, hoặc tốt nhất là hạn chế.
- Người bị gout cần tránh: Khoai sọ chứa nhiều calci oxalat – chất có thể làm tăng nồng độ acid uric trong máu, khiến các triệu chứng bệnh gout thêm trầm trọng.
