Từng là món ăn của người nghèo, củ khoai mài nay đã trở thành đặc sản được săn đón nhờ hương vị bùi béo, thanh mát và nhiều lợi ích cho sức khỏe.
Củ khoai mài còn gọi là hoài sơn, từ lâu đã gắn bó mật thiết với cuộc sống của người dân nông thôn Việt Nam, đặc biệt là ở các vùng trung du, miền núi. Xưa kia, đây là thứ “lương thực của người nghèo” vì mọc hoang nhiều trong rừng, dễ kiếm, dễ chế biến.
Cây khoai mài thuộc dạng dây leo quấn, thân nhẵn. Ở nách lá thường mọc những củ nhỏ. Rễ củ mọc đơn độc hoặc từng đôi, ăn sâu xuống lòng đất, phình to ở phía gốc, vỏ ngoài màu nâu xám, ruột củ trắng mềm.
Củ mài có kích thước tương đương củ sắn, nhưng mọc cắm sâu hàng mét trong lòng đất. Mỗi dây thường chỉ cho một củ. Phần củ phía sâu dưới đất có thịt bở, nạc và ngon hơn đoạn gần cuống. Đây cũng là phần được sử dụng phổ biến nhất, vừa làm thực phẩm, vừa là vị thuốc dân gian quý.
Từ củ khoai mài, người dân có thể chế biến thành nhiều món ăn dân dã, vừa đơn giản, dễ làm lại giàu dinh dưỡng. Cách chế biến phổ biến nhất là hấp hoặc luộc để giữ nguyên vị ngọt bùi tự nhiên của củ. Ngoài ra, khoai mài còn được nạo hoặc thái nhỏ để nấu canh cùng thịt bằm, tôm khô hay xương, tạo nên bát canh sánh mịn, thanh mát, rất thích hợp cho những ngày hè oi ả. Với những người cần bồi bổ sức khỏe, cháo khoai mài là lựa chọn lý tưởng vì mềm, dễ tiêu hóa, thơm nhẹ và có vị ngọt thanh đặc trưng.
Đặc biệt, món chè khoai mài đã trở thành đặc sản ở thành thị. Củ khoai sau khi hấp chín được cắt nhỏ, nấu cùng đậu xanh, long nhãn, cho thêm đường và một chút bột sắn dây để tạo độ sánh. Khi thưởng thức, vị bùi béo của khoai, vị ngọt thanh của đường cùng hương thơm tự nhiên quyện lại, mang đến cảm giác mát lành, đậm đà.
Trước đây, khoai mài thường được người dân nghèo đào trong rừng về ăn thay cơm những ngày giáp hạt. Thế nhưng, với giá trị dinh dưỡng cao, giàu tinh bột, chất xơ, khoáng chất và đặc biệt tốt cho tiêu hóa, khoai mài ngày nay đã trở thành một sản phẩm đặc sản được bán rộng rãi. Giá khoai mài tươi hiện nay có thể dao động từ 50.000–100.000 đồng/kg tuỳ từng thời điểm.
Trong củ khoai mài chứa nhiều thành phần dinh dưỡng quý giá. Thành phần chính là tinh bột chiếm khoảng 63,25%, mang lại năng lượng dồi dào cho cơ thể. Bên cạnh đó còn có 0,45% lipid, 6,75% protein và 2–2,8% chất nhầy – chính lớp chất nhầy này giúp tạo độ sánh đặc trưng khi nấu ăn. Ngoài những thành phần cơ bản, khoai mài còn chứa nhiều hợp chất có lợi như dioscin, allantoin, saponin có nhân sterol, cholin, cùng các axit amin, men oxy hóa, vitamin C và nhiều nguyên tố vi lượng khác.
Các tác dụng của củ khoai mài với sức khoẻ
Hỗ trợ điều trị các bệnh ngoài da
Củ mài chứa nhiều allantoin, một hoạt chất có khả năng làm dịu và tái tạo mô da. Nhờ đó, loại củ này thường được dùng để giảm viêm, hỗ trợ điều trị mụn nhọt, viêm loét, áp xe da. Ngoài ra, dân gian còn sử dụng củ mài trong trường hợp rắn rết hay bọ cạp cắn nhằm giảm sưng đau và hỗ trợ hồi phục.
Tốt cho sức khỏe phụ nữ
Củ mài được xem là vị thuốc có tác dụng cân bằng nội tiết tố nữ, đặc biệt hữu ích với phụ nữ trong độ tuổi tiền mãn kinh và mãn kinh. Việc sử dụng củ mài giúp giảm cáu gắt, hạn chế khô âm đạo, điều hòa kinh nguyệt, từ đó cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống.
Hỗ trợ ngăn ngừa xơ vữa động mạch
Một công dụng quan trọng khác của củ mài là giúp phòng ngừa xơ vữa động mạch – căn bệnh nguy hiểm có thể ảnh hưởng đến tính mạng nếu không được phát hiện sớm. Các hoạt chất trong củ mài giúp cải thiện tuần hoàn máu, ổn định chuyển hóa, góp phần bảo vệ tim mạch và giảm nguy cơ biến chứng.
Ngăn ngừa mỡ máu tích tụ
Khoai mài chứa nhiều chất nhầy protein, vitamin và các nguyên tố vi lượng có lợi. Những thành phần này giúp ngăn lipid bám vào thành mạch máu, từ đó hỗ trợ phòng ngừa các bệnh lý tim mạch.
Ổn định đường huyết
Trong khoai mài có một lượng đáng kể protein chất nhầy có tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết. Việc sử dụng thường xuyên còn giúp phòng ngừa và hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường. Tương tự như khoai tây, khoai mài giàu kali nhưng ít natri, rất tốt cho sức khỏe người mắc tiểu đường.
Tăng cường chức năng phổi
Khoai mài có chứa saponin và chất nhầy – những thành phần có khả năng làm dịu, giữ ẩm niêm mạc phổi. Nhờ vậy, khoai mài giúp bổ phổi, hỗ trợ điều trị các chứng ho đờm, ho mãn tính và tình trạng phế hư.
Hỗ trợ phòng chống ung thư
Từ lâu, khoai mài được xem như một loại “thần dược” giúp ngăn ngừa ung thư, đặc biệt là ung thư ruột kết. Lượng chất xơ dồi dào trong khoai mài giúp hạn chế sự bám dính của các chất độc hại lên thành ruột. Bên cạnh đó, vitamin A trong củ khoai mài còn góp phần bảo vệ cơ thể khỏi nguy cơ ung thư phổi và ung thư miệng.
