Loại rau dại này từng gắn với hữa cơm của người dân nghèo ở Tây Bắc, nay thành đặc sản làm thành nhiều món ăn ngon và lạ miệng, được du khách gần xa tìm để thưởng thức mỗi khi đến mùa.
Giữa núi rừng Tây Bắc, có một loài rau dân dã mang hương vị vừa lạ vừa quen, khiến bất cứ ai một lần nếm thử đều khó lòng quên được, đó chính là rau bò khai. Người bản địa còn gọi chúng là rau dạ hến, một thứ rau rừng mọc tự nhiên, đặc biệt phát triển mạnh sau dịp Tết Nguyên đán. Những địa phương như Cao Bằng, Thái nguyên, Tuyên Quang được xem là “thủ phủ” của loại rau này, thường lên rừng hái những ngọn non xanh mướt để mang về chế biến.
Tên gọi “bò khai” thoạt nghe có phần lạ lẫm. Người vùng cao lý giải rằng, loài rau này có mùi ngai ngái, hơi nồng, giống mùi khai của trâu bò. Tuy nhiên, chính hương vị đặc biệt ấy lại trở thành “dấu ấn” khó phai trong ký ức ẩm thực của những ai đã từng thưởng thức. Trước khi chế biến, người ta thường vò nát lá để làm dịu bớt mùi hăng, thế nhưng khi đưa vào xào nấu, cái mùi ấy lại hòa quyện, tạo nên vị ngọt thanh và hậu vị thơm nồng rất riêng.
Khác với nhiều loại rau trồng ở đất màu mỡ, bò khai thường mọc trên những vách núi đá, len lỏi giữa rừng cây lớn, nhánh vươn dài hướng về phía có ánh sáng. Người dân vùng cao kể rằng, từ tháng 2 đến tháng 7 âm lịch, cây phát triển xanh tốt nhất. Đây cũng là mùa mà những gia đình miền núi lại rủ nhau lên rừng hái rau, mang về chế biến thành món ăn thường nhật hoặc bán ở các chợ phiên.
Ngày xưa, bò khai từng được coi là “rau cứu đói” trong những giai đoạn khó khăn. Sau mỗi trận mưa, cây bật lên những ngọn non xanh mướt, gợi nhớ đến hình dáng của ngọn su su. Người dân vùng cao khi ấy thường hái về luộc hay xào, vừa đơn giản vừa lót dạ qua ngày. Thế nhưng, theo thời gian, khi đời sống khấm khá hơn và du lịch phát triển, rau bò khai dần “lột xác”, trở thành đặc sản góp mặt trong thực đơn nhiều nhà hàng Tây Bắc. Du khách tìm đến vùng núi không chỉ để ngắm cảnh, mà còn để thưởng thức hương vị độc đáo của loại rau rừng này.
Cách chế biến bò khai cũng đa dạng. Người sành ăn thường gợi ý món rau xào tỏi hoặc xào cùng thịt bò – hai cách nấu làm nổi bật vị thơm ngọt và độ giòn của rau. Ngoài ra, bò khai nhúng lẩu hay xào với trứng gà cũng khiến thực khách xuýt xoa bởi sự hòa quyện giữa vị béo bùi và hương ngai ngái rất riêng của núi rừng.
Không chỉ xuất hiện trong bữa cơm gia đình vùng cao, ngày nay rau bò khai đã có mặt ở cả thành phố. Trên các chợ mạng, loại rau này được rao bán với giá khoảng 90.000 đồng/kg – cao hơn nhiều so với các loại rau truyền thống, nhưng vẫn được săn đón bởi sự lạ miệng và sạch tự nhiên. Nắm bắt cơ hội này, nhiều hộ dân miền núi đã thử nghiệm mô hình trồng bò khai trên nương đồi, vừa giữ gìn một phần đặc sản quê hương, vừa tạo thêm nguồn thu nhập.
Đặc biệt, ngoài giá trị ẩm thực, bò khai còn được xem là vị thuốc dân gian. Theo kinh nghiệm của người Cao Bằng, chính mùi vị đặc trưng của rau mới mang lại hiệu quả chữa bệnh tốt nhất. Đông y ghi nhận rau bò khai có tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, hỗ trợ thải độc và tăng cường chức năng gan. Vì vậy, ăn rau không chỉ là thưởng thức hương vị rừng núi, mà còn là cách nuôi dưỡng sức khỏe.
