Loài này có vẻ ngoài đáng sợ nhưng thịt thơm ngọt, làm thành nhiều món ăn độc đáo, được người thành phố ưa chuộng trong những năm gần đây.
Ở vùng đất nắng gió Lâm Đồng (tỉnh Bình Thuận cũ), nơi những đồi cát vàng trải dài đến tận chân trời không chỉ nổi tiếng bởi cảnh quan thơ mộng mà còn có nhiều món đặc sản lạ miệng. Trong đó, nổi bật nhất là dông cát, loài bò sát được mệnh danh là “vua của sa mạc” vì sức sống mãnh liệt và hương vị thịt thơm ngon khó cưỡng.
Dông cát hay còn gọi là kỳ nhông, là họ hàng gần với thằn lằn và tắc kè. Chúng có thân hình thuôn dài, đầu tam giác, đôi mắt tinh anh, tai to và lớp da sần sùi có thể thay đổi màu sắc để hòa vào cát nóng. Một con dông trưởng thành có thể dài tới nửa mét, với thân hồng nhạt điểm những vệt đen hoặc cam nổi bật. Dù bề ngoài khiến nhiều người e dè, nhưng ai từng thưởng thức thịt dông đều phải công nhận rằng đây là một trong những đặc sản đáng thử một lần.
Loài vật này sinh sống nhiều ở những triền cát ven biển hay đồi cát hoang, nơi nắng gắt quanh năm. Dông đào hang sâu dưới cát để trú ẩn, thường ra ngoài vào sáng sớm hoặc chiều mát để tìm ăn lá non, quả rừng hay côn trùng nhỏ. Bắt được dông không dễ, vì chúng rất nhanh nhẹn và cảnh giác cao. Người dân địa phương phải dùng những cách truyền thống như giăng lưới, đặt bẫy hoặc thậm chí dùng tay đào hang. Nghề săn dông đòi hỏi kinh nghiệm và cả sự kiên nhẫn, bởi chỉ cần sơ sẩy, dông sẽ chui tọt vào cát và biến mất.
Khi làm sạch và chế biến, thịt dông có màu trắng phau, thớ săn chắc, ngọt và thơm hơn cả thịt gà. Người dân địa phương có thể chế biến dông thành hàng chục món khác nhau: dông nướng muối ớt, dông hấp sả gừng, cháo dông, gỏi dông, hay dông chiên bơ tỏi. Trong đó, món dông nướng muối ớt là được ưa chuộng hơn cả, lớp da giòn rụm, thịt bên trong mềm ngọt, cay nồng vừa phải, ăn kèm rau rừng và muối ớt xanh tạo nên hương vị khó quên.
Người dân sau khi bắt về thường cho dông vào nước sôi trụng nhanh để dễ lột lớp đất cát, rồi mổ bụng, làm sạch kỹ với muối và nước ấm để khử mùi. Dông sau khi để ráo sẽ được ướp cùng gia vị tùy món, rồi đem nướng, chiên hoặc hấp. Theo người dân đia phương, chỉ khi ăn thịt dông nướng trên than hồng, nghe tiếng mỡ xèo xèo hòa cùng mùi thơm bốc lên mới cảm nhận vị ngon của món ăn.
Không chỉ ngon, thịt dông còn được xem là vị thuốc quý trong Đông y. Thịt dông giúp bồi bổ cơ thể, tăng cường tiêu hóa, giảm đau nhức xương khớp và hỗ trợ điều trị suy dinh dưỡng. Chính vì vậy, nhiều người tìm mua dông không chỉ để ăn mà còn để làm dược liệu. Loại dông tự nhiên sống trên cát được đánh giá là ngon nhất, giá bán dao động khoảng 400.000 đồng/kg, trong khi dông nuôi có giá mềm hơn nhưng vẫn giữ được phần lớn hương vị đặc trưng.
Hiện nay, do nhu cầu tiêu thụ lớn, nhiều hộ dân ở Khánh Hoà, Lâm Đồng hay các tỉnh miền Tây đã phát triển mô hình nuôi dông thương phẩm trong chuồng cát nhân tạo. Mô hình này không chỉ giúp bảo tồn nguồn dông tự nhiên mà còn mang lại thu nhập ổn định cho người dân vùng cát.
Từ một loài bò sát hoang dã, dông cát đã trở thành biểu tượng ẩm thực độc đáo của miền Trung. Ai từng đặt chân đến Lâm Đồng mà chưa nếm thử dông nướng muối ớt hay cháo dông, hẳn là chưa cảm nhận trọn vẹn hương vị của vùng đất nắng gió này.
