Từng để làm thức ăn cho lợn, không ai ngó ngàng đến, cá lẹp giờ đây đã thành đặc sản được bán ở khắp nơi. Từ con cá nhỏ bé, người dân làm thành mắm cá lẹp, chả cá lẹp, khô cá lẹp hay khô ướp gia vị, mang về nguồn thu nhập đáng kể mỗi khi đến mùa.
Ở dải ven biển miền Trung có một loài cá nhỏ bé từng bị xem là “vô giá trị”, nay lại trở thành món đặc sản nổi tiếng khắp nơi, đó là con cá lẹp. Cái tên nghe mộc mạc, dân dã, đúng như dáng vẻ “lép xẹp” của nó, nhưng ẩn sau thân hình nhỏ ấy lại là hương vị đặc biệt, gắn liền với ký ức tuổi thơ của biết bao người miền biển.
Con cá lẹp được ví như "lộc biển" mang về thu nhập cho người dân miền Trung
Cá lẹp tên khoa học Setipinna taty, thuộc họ cá trỏng, thường sống ở vùng nước mặn và nước lợ thuộc khu vực Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương. Ở Việt Nam, loài cá này tập trung nhiều tại vùng biển miền Trung, nơi dòng chảy mạnh và nhiều phù sa, rất thích hợp cho cá sinh sôi. Cá lẹp có chiều dài trung bình chỉ từ 12 đến 20cm, thân dẹt hình thoi, đầu nhỏ, mõm ngắn, miệng lẫn răng đều mảnh như sợi chỉ. Toàn thân phủ lớp ánh bạc pha vàng nhạt, nhìn dưới nắng như tấm gương lấp lánh.
Ngày trước, cá lẹp không được ưa chuộng. Vì ít thịt, nhiều xương nên nó thường chỉ được mua về làm mắm, phơi khô hoặc làm thức ăn cho vật nuôi. Người dân địa phương cho biết ngày xưa cá lẹp rẻ đến nỗi người ta xin cũng được. Nhà nào nghèo lắm mới kho cá lẹp ăn cơm nguội. Vài năm gần đây, loại cá này "lột xác" thành đặc sản nổi tiếng, có măt trong các nhà hàng, quán ăn. Từ cá lẹp có thể làm thành nhiều món: cá lẹp nướng than, cá lẹp kho tiêu, kho nghệ.
Mùa cá lẹp từ tháng 10 đến tháng 3 âm lịch năm sau
Từ cá lẹp có thể làm thành nhiều món ăn ngon và bổ dưỡng
Cá lẹp thường xuất hiện nhiều nhất vào mùa biển động, từ tháng 10 đến tháng 3 âm lịch năm sau. Khi ấy, ngư dân các tỉnh như Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk lại rộn ràng ra khơi. Ban đêm, họ bật sáng hệ thống đèn cao áp, đuổi theo những đàn cá nổi lên tầng mặt. Còn ban ngày, họ giăng lưới rộng để đón luồng cá lặn xuống tầng sâu. Công việc tuy vất vả, phải thức trắng nhiều đêm lênh đênh giữa sóng gió, nhưng đổi lại mỗi mẻ lưới đầy cá được ví như “lộc biển” nuôi sống cả gia đình qua mùa mưa bão.
Những con cá lẹp tươi được đem bán ngay tại bến, số khác được ướp muối, phơi khô để vận chuyển đi xa. Cá lẹp khô trở thành món hàng đặc sản, được ưa chuộng không kém cá nục hay cá cơm khô. Ngoài ra, người dân địa phương còn làm mắm cá lẹp, chả cá lẹp, khô mặn hay khô ướp gia vị để bán. Mỗi cách làm đều mang hương vị riêng, mắm cá lẹp dậy mùi, chấm rau luộc hay thịt luộc đều ngon; chả cá lẹp dai ngọt, ăn với cơm nóng rất bắt, còn khô cá lẹp nướng lên vàng giòn, chấm tương ớt là món nhắm tuyệt vời. Trên thị trường, cá tươi có giá vài chục nghìn đồng/kg nhưng cá lẹp khô có giá lên tới 180.000 đồng/kg.
Cá lẹp có kích thước bé nhưng thịt trắng và chắc ngọt
“Mình sinh ra ở Nghệ An, tuổi thơ gắn liền với những bữa cơm đạm bạc, có khi là nồi cá lẹp kho tiêu thơm nức, có khi là miếng khô cá lẹp nướng lên trong những ngày mưa bão, cả nhà quây quần bên bếp than đỏ lửa. Mấy năm trước, tình cờ thấy một người bán cá lẹp khô ở chợ chung cư, mình liền mua ngay nửa kg để kho. Vừa mở gói, mùi cá quen thuộc khiến bao ký ức cũ ùa về", bạn Phương Thanh (ở Nghệ An) kể.
