Cuối mùa hoặc thời điểm khan hiếm, giá trái cọ (đặc sản ở Phú Thọ) có thể lên tới 120.000 đồng/kg nhưng không dễ dàng mua được.
Khoảng tháng 10, tháng 11 âm lịch hàng năm là thời điểm trái cọ - một loại quả quê đặc sản của người dân Phú Thọ vào mùa. Lúc này, trên chợ mạng có nhiều địa chỉ rao bán cọ tươi và cọ ỏm sẵn với giá từ 80.000 -120.000 đồng/kg.
Trái cọ là đặc sản nổi tiếng ở Phú Thọ, xưa dành cho người nghèo nay được biết tới rộng rãi, nhiều người tìm mua khi đến mùa
Quả cọ nhỏ bằng ngón tay cái, hình bầu dục, khi chín vỏ chuyển màu xanh đen hoặc nâu thẫm, bên trong là lớp cùi vàng ươm, mềm và béo. Cọ sống có vị chát, không ăn được ngay mà phải qua công đoạn "ỏm", tức là làm chín bằng nước nóng để quả trở nên dẻo, ngậy và thơm hơn.
Theo người dân địa phương, để ỏm cọ ngon phải thật khéo léo. Quả cọ sau khi hái được rửa sạch, xóc với vài mảnh cật nứa già cho bong vỏ, rồi đun nước đến độ sôi lăn tăn khoảng 80 – 85 độ C. Khi mép nồi xuất hiện những bọt khí nhỏ, người ta tắt bếp, đậy kín vung chừng 20 phút để cọ tự chín. Khi quả cọ chuyển sang màu vàng nâu, tỏa mùi thơm đặc trưng là đạt. Cọ ỏm ngon có cùi dày, béo bùi, ngọt nhẹ và thơm ngậy. Cọ ỏm chấm với nước mắm, thêm đường, muối vừng muối lạc hay tương ớt tùy theo sở thích của mỗi người.
Người sành ăn thường chọn cọ nếp, loại có cùi mềm, dẻo và ngọt hơn cọ tẻ. Ngoài ăn vặt, cọ còn được dùng làm nguyên liệu cho nhiều món dân dã như đồ xôi, kho cá, kho thịt, thậm chí còn ngâm mắm hoặc muối chua để ăn dần.
Những tháng cuối năm là thời điểm trái cọ chín rộ, người dân thu hái rồi vận chuyển về thành phố để bán
Khi làm món cọ muối dưa, người ta thường chọn những quả cọ đã được “ỏm” chín tới. Sau khi vớt ra, cọ được để ráo nước rồi khéo léo tách bỏ hạt, giữ lại phần cùi vàng béo ngậy. Tiếp đó, phần cùi cọ được cho vào ang hoặc vại sạch, rắc muối hạt trộn đều và ủ kín khoảng 3 – 4 ngày. Chỉ sau vài hôm, cọ ngấm muối, dậy mùi thơm đặc trưng và trở thành món ăn kèm cơm dân dã, bùi béo, đậm đà vị quê.
Ở Phú Thọ, hầu như nhà nào cũng trồng ít nhất vài cây cọ quanh vườn. Trước đây, cọ được xem như "cây của người nghèo", quả cọ gắn với người dân trong những ngày nghèo khó như món ăn "cứu đói". Hiện nay, cọ trở thành đặc sản nổi tiếng được khách săn lùng mỗi khi đến mùa.
Cây cọ cao và nhiều gai nên việc thu hái không hề dễ dàng
"Trước kia nhà tôi có một vườn cọ mấy chục cây. Bây giờ cọ đã bị chặt bớt để dựng nhà, chỉ giữ lại vài cây cọ nếp nhưng năm nào cũng sai trĩu quả. Mỗi năm, tôi vẫn thu được khoảng 50 - 60 kg quả, thương lái đến tận nơi thu mua. Cây cọ cao và nhiều gai nên việc thu hái không hề dễ dàng, người ta phải dùng liềm buộc vào đầu sào dài – để cắt từng chùm cọ, sao cho quả không bị xây xát. Cọ tươi có hình bầu dục, chỉ nhỏ bằng ngón tay cái, vỏ màu xanh thẫm, bên trong là phần cùi vàng óng", chị Loan (ở xã Thanh Sơn, Phú Thọ) chia sẻ.
Chị Ánh (quê ở Phú Thọ) kể: "Ngày xưa mẹ tôi làm đủ món từ quả cọ để ăn cùng cơm. Giờ có đủ của ngon vật lạ, nhưng cứ đến mùa là tôi lại thèm cái vị cọ của tuổi thơ, vừa giản dị vừa ấm lòng. Đến mùa tôi thường nhờ người mua ở quê gửi lên để cả nhà cùng thưởng thức. Năm nào mất mùa hoặc cuối vụ cọ khan hiếm, giá có thể lên tới 120.000 đồng/kg nhưng không dễ mua được".
