Nếu trước đây cây hoa hòe chỉ mọc hoang ở ven đường hay bờ rào, ít ai để ý, thì nay loài cây dược liệu này đã trở thành “cây làm giàu” của nhiều vùng quê Việt Nam.
Cây hoa hòe (tên khoa học Styphnolobium japonicum, thuộc họ Đậu – Fabaceae) là loài cây quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, vốn mọc ở bờ rào hay những bãi đất trống. Hòe còn được gọi là cây hòe mễ, hòe hoa, hay “cây lộc xuân”, được xem là biểu tượng của sự thanh cao, trường thọ và phú quý trong văn hóa Á Đông.
Cây hòe là cây thân gỗ, có thể cao từ 5 – 15m, tán rộng và nhiều cành nhánh. Lá kép lông chim, màu xanh nhạt, mọc so le. Hoa hòe mọc thành chùm lớn ở đầu cành, màu vàng nhạt hoặc trắng kem, mùi thơm nhẹ, nở rộ vào khoảng tháng 3 – tháng 12 hằng năm. Điểm đặc biệt là nụ hoa hòe được xem là phần quý nhất của cây, là nguyên liệu chính để làm thuốc, trà thảo dược hoặc xuất khẩu dược liệu.
Vào mùa thu hoạch, thương lái thu mua hoa hòe tươi tại vườn với giá khoảng 25.000 – 40.000 đồng/kg, sau khi phơi hoặc sấy khô, giá bán có thể đạt 100.000 – 200.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn với loại hoa sạch, sấy lạnh giữ màu đẹp.
Nhờ vừa có thể làm cây bóng mát, vừa tạo nguồn lợi kinh tế bền vững, cây hoa hòe ngày càng được nhiều địa phương phát triển thành cây trồng chủ lực, góp phần cải thiện đời sống và mở rộng hướng đi mới trong nông nghiệp dược liệu.
Từ năm 2023, ông Trần Ngọc Hiểu (ở Ninh Bình) đã mạnh dạn đầu tư trồng 3,5ha cây hoa hòe. Theo ông Hiểu, hoa hòe là cây dễ trồng, ít sâu bệnh, công chăm sóc nhẹ nhưng hiệu quả kinh tế cao gấp nhiều lần so với trồng lúa. Hiện nụ hoa hòe sấy khô được thương lái thu mua với giá hơn 100.000 đồng/kg, nhờ đó gia đình ông có thu nhập ổn định và tạo việc làm cho 5 lao động địa phương, mỗi người nhận lương 5–6 triệu đồng/tháng.
Không chỉ dừng lại ở sản xuất cá nhân, ông Hiểu còn chủ động liên kết với các hộ nông dân lân cận để mở rộng vùng nguyên liệu nhằm hướng tới sản xuất theo chuỗi khép kín. Hợp tác xã của ông đang lên kế hoạch đầu tư máy sấy, hệ thống chế biến, đóng gói các sản phẩm như trà túi lọc, trà hoa hòe đóng hộp, nâng cao hơn nữa giá trị và thương hiệu cây hòe địa phương.
Cây hoa hòe có thể trồng bằng hạt hoặc ghép mắt, thích hợp nhất vào mùa xuân (tháng 2–4) và mùa thu (tháng 8–9). Ông Hiểu sử dụng phân hữu cơ vi sinh, lắp đặt hệ thống tưới nước tự động, và khi cây cao hơn 1m thì ngắt ngọn chính để kích thích ra hoa nhiều ở đầu cành.
Ở vùng đất Ninh Bình, cây hòe phát triển rất tốt, hoa to và sai nụ. Chỉ cần trồng một lần có thể thu hoạch liên tục hàng chục năm, chính vụ từ tháng 5 đến tháng 11, nhưng có thể hái quanh năm. Khi thu hoạch, ông Hiểu chọn ngày nắng ráo để phơi hoa, giúp nụ giữ được màu vàng đẹp và hương thơm tự nhiên. Với hướng đi bài bản và đầu tư khoa học, mô hình trồng hoa hòe của ông Hiểu đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho vùng nông nghiệp dược liệu Ninh Bình.
Cũng thành công nhờ trồng cây hoa hoè, mô hình của ông Tình (Gia Lai) đã mang lại hiệu quả kinh tế cao bậc nhất vùng Tây Nguyên. Cách đây vài năm, khi giá hồ tiêu sụt giảm mạnh, cây chết hàng loạt vì sâu bệnh, ông Tình mạnh dạn chặt bỏ hơn 3 hecta tiêu để chuyển sang trồng hoa hòe. Không ngờ, giống cây vốn được trồng phổ biến ở miền Bắc lại thích nghi rất tốt với thổ nhưỡng bazan và khí hậu cao nguyên nắng gió.
Theo ông Tình, hoa hòe sinh trưởng khỏe, ít sâu bệnh, dễ trồng và ít tốn công chăm sóc. Cây trồng xuống sau khoảng hai năm đã bắt đầu cho thu hoạch, và từ năm thứ ba trở đi, năng suất ổn định. Mỗi cây cho hoa đều đặn suốt 10 năm mới cần trồng lại, rất thuận lợi cho người trồng muốn phát triển mô hình bền vững lâu dài.
Để đảm bảo chất lượng nụ hoa đạt chuẩn dược liệu, ông Tình ưu tiên bón phân hữu cơ vi sinh, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời lắp đặt hệ thống tưới nước tự động hai lần mỗi ngày trong mùa khô. Nhờ vậy, vườn cây luôn xanh tốt, ra hoa đều và giữ được màu vàng sáng đẹp mắt khi sấy khô. Mỗi héc-ta hoa hòe trưởng thành cho sản lượng trung bình 10 tấn nụ hoa tươi/năm. Hiện giá nụ tươi tại vườn dao động 80.000–100.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí, ông Tình thu về khoảng 250 triệu đồng/ha/năm. Với 3 hecta hòe, gia đình ông đạt doanh thu hơn 700 triệu đồng, cao gấp 4–5 lần so với trồng cà phê hay tiêu.
Thành công của ông Tình cho thấy hoa hòe không chỉ phù hợp với khí hậu Tây Nguyên, mà còn là giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả trong bối cảnh nhiều loại cây công nghiệp truyền thống đang gặp khó. Hiện nay, không ít nông dân trong vùng đã đến tham quan, học hỏi mô hình trồng hoa hòe của ông để nhân rộng, mở ra hướng phát triển mới cho nông nghiệp dược liệu ở khu vực này.
